Тәуелсіздік

1731 жылдан бергі азаттық жолы: Сырым, Исатай–Махамбет, Кенесары, Алаш, Желтоқсан — және 1991 жылғы 16 желтоқсан, егемендік туын тіктеген күн. Бабалар арманы орындалған жаңа дәуір.

1731 жылы Әбілқайыр хан Ресей бодандығын қабылдағаннан кейін қазақ жері екі ғасырға жуық отарлық дәуірді бастан өткерді, бірақ азаттық үшін күрес бір сәтке де тоқтаған жоқ. Кіші жүзде Сырым Датұлы (1783—1797), Бөкей Ордасында Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы (1836—1838), бүкіл далада Кенесары Қасымұлы (1837—1847) отаршыл билікке қарсы қол бастады. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс пен 1917—1920 жылдардағы Алаш Орда үкіметі ұлттық мемлекеттілік идеясын жаңа ғасырға жеткізді. Кеңес дәуіріндегі 1930 жылдардағы ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін халыққа ауыр қасірет әкелді. 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісі ұлттық оянудың бастауы болды, ал 1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі жарияланды. 1997 жылы елорда Алматыдан Ақмолаға (кейіннен Астана) ауыстырылды, 2017 жылы Астанада ЭКСПО халықаралық көрмесі өтті. Бүгін Қазақстан — бабалардың азаттық арманы орындалған, жаңа ұрпақ болашағын өз қолымен құрып жатқан тәуелсіз мемлекет.

Тұлғалар

• Нұралы ханКіші жүздің ханы (1748–1786), Әбілқайыр ханның ұлы
• Уәли ханОрта жүздің ханы (1781–1819), Абылай ханның ұлы
• Бөкей ханБөкей (Ішкі) ордасының негізін қалаушы және алғашқы ханы
• Сырым ДатұлыКіші жүздегі 1783—1797 жылдардағы көтерілістің басшысы
• Жанқожа батырСыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан және патша билігіне қарсы күресінің басшысы
• Исатай ТайманұлыБөкей Ордасындағы 1836—1838 жылдардағы көтерілістің басшысы
• Жәңгір БөкейұлыБөкей ордасының ханы (1823–1845), ордада алғашқы мектеп ашқан билеуші
• Ағыбай батырКенесары хан көтерілісінің бас қолбасшыларының бірі
• Дулат БабатайұлыАқын, «зар заман» поэзиясының көрнекті өкілі
• Кенесары ханБүкіл қазақтың соңғы ханы, 1837—1847 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілістің басшысы
• Есет КөтібарұлыКіші жүз қазақтарының 1847–1858 жылдардағы көтерілісінің басшысы
• МахамбетЖалынды ақын, Исатай Тайманов жорығының жыршысы
• Құнанбай қажыТобықты руының биі, аға сұлтан, Абайдың әкесі
• СүйінбайЖетісудың айтыс ақыны, Жамбылдың ұстазы
• ТәттімбетКүйші-композитор, шертпе күй мектебінің негізін қалаушылардың бірі
• ШортанбайАқын, «Зар заман» толғауының авторы
• ДәулеткерейКүйші-композитор, «төре тартыс» күй дәстүрінің негізін қалаушы
• Наурызбай ҚасымұлыКенесары ханның інісі, 1837–1847 жылдардағы көтерілістің батыры
• ҚұрманғазыҰлы күйші-композитор, қазақ аспаптық музыкасының классигі
• Біржан салӘнші-композитор, ақын, Арқаның әншілік мектебінің көшбасшысы
• Жаяу МұсаӘнші-композитор, ақын, «Ақ сиса» әнінің авторы
• Шоқан УәлихановАғартушы, ғалым-этнограф, саяхатшы
• Ыбырай АлтынсаринАғартушы-педагог, қазақ мектебінің негізін қалаушы
• Ақан серіАқын, әнші-композитор, сал-серілік дәстүрдің көрнекті өкілі
• ЫқыласҚобызшы-композитор, қылқобыз күйінің классигі
• Абай ҚұнанбайұлыҰлы ақын, ойшыл, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы
• Жамбыл ЖабаевХалық ақыны, жырау, суырыпсалма айтыс өнерінің алыбы
• Мәшһүр ЖүсіпАқын, шежіреші, фольклор жинаушы, ойшыл
• ШәкәрімАқын, ойшыл, тарихшы, Абай дәстүрін жалғастырушы
• Дина НұрпейісоваКүйші-композитор, домбырашы, Құрманғазының шәкірті
• Әлихан БөкейхановАлаш қозғалысының жетекшісі, Алашорда үкіметінің төрағасы
• ҚажымұқанТұңғыш қазақ кәсіпқой балуаны, классикалық күрестен әлем чемпионы
• Ахмет БайтұрсынұлыҰлт ұстазы, тілтанушы, қазақ әліпбиінің реформаторы, Алаш қайраткері
• Амангелді Иманов1916 жылғы Торғай көтерілісінің қолбасшысы
• Мұхамеджан ТынышбаевАлаш қайраткері, тарихшы, тұңғыш қазақ теміржол инженері
• Халел ДосмұхамедовАлаш қайраткері, дәрігер, ғалым-энциклопедист, педагог
• Міржақып ДулатұлыАлаш қозғалысының қайраткері, ақын, жазушы, публицист
• Әміре ҚашаубаевӘнші, актер, қазақ әнін Еуропа сахнасында алғаш шырқаған өнерпаз
• Жүсіпбек АймауытовЖазушы, драматург, педагог, Алаш қозғалысына қатысушы
• Мұстафа ШоқайСаяси қайраткер, Түркістан автономиясының басшысы, публицист
• Мағжан ЖұмабаевАқын, педагог, Алаш қозғалысына қатысушы
• Сұлтанмахмұт ТорайғыровАқын, ағартушы, XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің өкілі
• Бейімбет МайлинЖазушы, ақын, драматург, қазақ әңгіме жанрының шебері
• Ілияс ЖансүгіровАқын, драматург, Қазақстан Жазушылар одағының тұңғыш төрағасы
• Сәкен СейфуллинАқын, жазушы, мемлекет қайраткері, Қазақ АКСР үкіметінің басшысы
• Тұрар РысқұловКеңестік мемлекет қайраткері, Түркістан республикасының басшысы
• Мұхтар ӘуезовҰлы жазушы, «Абай жолы» эпопеясының авторы
• Қаныш СәтбаевГеолог-ғалым, Қазақстан Ғылым академиясының негізін қалаушы
• Сәбит МұқановЖазушы, ақын, әдебиет зерттеушісі, академик
• Смағұл СәдуақасовМемлекет қайраткері, Қазақ АКСР халық ағарту комиссары, публицист
• Ғабит МүсіреповЖазушы, драматург, сыншы, академик
• Әбілхан ҚастеевКескіндемеші, қазақ кәсіби бейнелеу өнерінің негізін қалаушы
• Әлкей МарғұланАрхеолог, этнограф, шығыстанушы, академик
• Ахмет ЖұбановКомпозитор, дирижер, музыка зерттеушісі, академик
• Бауыржан МомышұлыҰлы Отан соғысының батыры, панфиловшы командир, жазушы
• Дінмұхамед ҚонаевКеңестік мемлекет қайраткері, Қазақстан Компартиясының бірінші хатшысы
• Күләш БайсейітоваОпера әншісі, КСРО халық әртісі, қазақ опера өнерінің негізін қалаушы
• Шәкен АймановАктер, театр және кино режиссері, КСРО халық әртісі
• Ермұхан БекмахановТарихшы, қазақтан шыққан тұңғыш тарих ғылымдарының докторы
• Ілияс ЕсенберлинЖазушы, «Көшпенділер» тарихи трилогиясының авторы
• Жұмабек ТәшеневКеңестік мемлекет қайраткері, Қазақ КСР үкіметінің басшысы
• Қасым ҚайсеновПартизан отрядының командирі, жазушы, Халық қаһарманы
• Мәншүк МәметоваПулеметші, Кеңес Одағының Батыры атағын алған тұңғыш қазақ қызы
• Талғат БигелдиновҰшқыш-шабуылшы, екі мәрте Кеңес Одағының Батыры
• Рақымжан ҚошқарбаевРейхстагқа алғашқылардың бірі болып ту тіккен офицер
• Әлия МолдағұловаҰлы Отан соғысының мергені, Кеңес Одағының Батыры
• Нұрғиса ТілендиевКомпозитор, дирижер, домбырашы, «Отырар сазы» оркестрінің негізін қалаушы
• Шәмші ҚалдаяқовКомпозитор, «Менің Қазақстаным» әнінің авторы
• Мұқағали МақатаевЛирик ақын, аудармашы
• Қайрат Рысқұлбеков1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына қатысушы, Халық қаһарманы

Шайқастар

• Қазақтардың Е. Пугачёв бастаған көтеріліске қатысуы1773–1775 жж.Көтеріліс басылды; жер мәселесі шешілмей, наразылық кейін Сырым Датұлы қозғалысына ұласты
• Сырым Датұлы көтерілісі1783—1797 жж.Хан билігінің уақытша жойылуы, бірақ көтерілістің сөнуі
• Исатай–Махамбет көтерілісі1836—1838 жж.Көтерілістің жеңілуі, Исатайдың Ақбұлақта қазасы
• Кенесары көтерілісі1837—1847 жж.10 жылдық күрес, Кенесарының қазасы
• Ақмешітті алу1853 жылҚамал алынып, Сырдарияның төменгі ағысы Қоқан билігінен Ресей билігіне өтті
• Есет Көтібарұлы бастаған көтеріліс1853–1858 жж.Көтеріліс басылды; Есет 1858 жылы кешірім алып, қарсылығын тоқтатты
• Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтеріліс1856–1857 жж.Көтеріліс Арықбалық түбіндегі жеңілістен кейін басылды
• Ұзынағаш шайқасы1860 жылҚоқан әскері шегінді; Жетісу Ресей империясының билігінде қалды
• Орал және Торғай облыстарындағы көтеріліс1868–1869 жж.Көтеріліс 1869 жылдың күзіне қарай басылды
• Маңғыстаудағы адайлар көтерілісі1870 жылКөтеріліс басылды; басшылары мен бірқатар ауылдар Хиуа жеріне көшіп кетті
• 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі1916 жылҚанды басып-жаншу
• Қарқара көтерілісі1916 жылКөтеріліс басылды; халықтың едәуір бөлігі Қытайға босып кетті
• Торғай қаласын қоршау1916 жылҚала алынбады, бірақ көтерілісшілер күшін сақтап, күресті 1917 жылдың ақпанына дейін жалғастырды
• Созақ көтерілісі1930 жылКөтеріліс он күннің ішінде күшпен басылды
• Мәскеу түбіндегі шайқас (Панфилов дивизиясы)1941 жылЖау Мәскеу түбінде тоқтатылып, желтоқсанда кері қуылды
• Берлин операциясы және Рейхстагқа ту тігу1945 жылРейхстаг алынып, Берлин гарнизоны 2 мамырда берілді
• Желтоқсан көтерілісі1986 жыл, 16—17 желтоқсанКүштеп басу, бірақ ұлттық оянудың символы