Үмбетей жырау
Жырау, Қанжығалы Бөгенбай батырдың серігі әрі жыршысы · 1706–1778
Үмбетей Тілеуұлы
Үмбетей Тілеуұлы — XVIII ғасырдағы қазақ жырауы, жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес дәуірінің жыршысы. Қазақ энциклопедияларында оның өмір жылдары 1706–1778 деп берілгенімен, бұл мерзім шартты саналады, кей деректерде өзге жылдар да аталады. Арғын тайпасының Қанжығалы руынан шыққан, қазіргі Ақмола облысы жерінде өмір сүрген. Жырау Қанжығалы Бөгенбай батырдың серігі болып, оның ерлігін жырға қосты. Ең танымал туындылары — батыр қайтыс болғанда шығарған «Бөгенбай өліміне» жоқтауы мен «Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту» толғауы. Бұл жырларда Қабанбай, Бөгенбай, Баян сынды батырлардың ел қорғаудағы еңбегі аталып, ханға әділ билік жөнінде ашық сөз айтылады. Бұқар жыраумен замандас әрі сырлас болғаны жөнінде ел аузында дерек сақталған.
Жетістіктері
- «Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту» толғауын шығарды
- Жоңғарға қарсы күрес батырларының ерлігін жырлады
- Естірту мен жоқтау жанрының классикалық үлгісін қалдырды