Шалкиіз жырау
XV–XVI ғасырлардағы жырау, Би Темірдің кеңесшісі, философиялық толғау шебері · шамамен 1465–1560
Шалкиіз (Шәлгез) Тіленшіұлы
Шалкиіз жырау (Шалкиіз Тіленшіұлы) — XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырда өмір сүрген жырау, қазақ жыраулық поэзиясының ірі өкілдерінің бірі. Дәстүрлі деректерде ол шамамен 1465 жылы туып, 1560 жылдар шамасында қайтыс болған делінеді, бірақ бұл жылдар нақты құжатпен расталмаған. Жырау маңғыт биі Темірдің жанында жақын серігі әрі кеңесшісі болып, жорықтарға қатысқан, Қырым, Дон бойы мен Солтүстік Кавказды аралаған. «Би Темірге айтқан толғауларында», соның ішінде оны қажылық сапарынан тоқтатуға арналған сөзінде, билеушіге ашық ақыл-кеңес береді. Толғаулары ерлік, достық, опасыздық, өмірдің өткіншілігі жайлы нақыл ойларға толы. Кей деректерде ол ғұмырының соңғы кезеңін қазақ ортасында өткізген делінеді. Бізге жырауға телінетін отызға жуық шығарма жеткен.
Жетістіктері
- Би Темірге арналған толғаулар топтамасын қалдырды
- Жыраулық поэзиядағы философиялық толғау үлгісін жетілдірді
- Отызға жуық шығармасы ауызша сақталып, кейін хатқа түсті